دهن به دهن گرداندن قذف بدانيم ، در آن صورت ممكن است عذاب را حمل بر حد كرد . ولى سياق با آن نمىسازد . علاوه بر اين قذف به مجرد ارتكاب حد مىآورد ، و جهت ندارد كه ما آن را مقيد به قصد شيوع كنيم ، و نكته اى هم كه موجب اين كار باشد در بين نيست . * ( « وَاللَّه يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ » ) * - اين جمله تاكيد و بزرگ داشت عملى است كه موجب سخط و عذاب خدا است ، هر چند مردم از بزرگى آن بى خبر باشند . * ( « وَلَوْ لا فَضْلُ اللَّه عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُه » ) * اين جمله تكرار همان امتنانى است كه قبلا هم يادآور شده بود ، و معنايش روشن است . * ( « يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ وَمَنْ يَتَّبِعْ خُطُواتِ الشَّيْطانِ فَإِنَّه يَأْمُرُ بِالْفَحْشاءِ وَالْمُنْكَرِ » ) * تفسير اين آيه در ذيل آيه 208 از سوره بقره در جلد دوم اين كتاب گذشت . * ( « وَلَوْ لا فَضْلُ اللَّه عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُه ما زَكى مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ أَبَداً . . . » ) * در اين آيه باز هم به ياد آورى امتنان به فضل و رحمت بازگشت شده و اين اهتمام خود مؤيد اين احتمال است كه افك مورد بحث در آيه مربوط به رسول خدا ( ص ) بوده ، و اهتمام به خاطر احترامى است كه آن جناب نزد خداى سبحان داشته است . در اين آيه كه براى بار سوم امتنان به فضل و رحمت يادآورى مىشود ، جواب لو لا را آورده ، و فرموده اگر فضل و رحمت خدا به شما نبود هيچ يك از شما ابدا تزكيه و پاك نمىشد و اين معنايى است كه عقل هم بر آن دلالت دارد ، چون افاضه كننده خير و سعادت تنها خداى سبحان است ، و تعليم قرآنى نيز آن را افاده مىكند ، هم چنان كه در جاى ديگر فرموده : « بِيَدِكَ الْخَيْرُ « 1 » - خير تنها به دست تو است » و نيز فرموده : « ما أَصابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللَّه « 2 » - آنچه خير به تو مىرسد از خدا است » . و اينكه فرموده : * ( « وَلكِنَّ اللَّه يُزَكِّي مَنْ يَشاءُ وَاللَّه سَمِيعٌ عَلِيمٌ » ) * اعراض از مطالب قبلى است ، و حاصلش اين است كه خداى تعالى هر كه را بخواهد تزكيه مىكند . پس امر منوط به مشيت او است ، و مشيت او تنها به تزكيه كسى تعلق مىگيرد كه استعداد آن را داشته ، و به زبان استعداد آن را درخواست كند ، كه جمله * ( « وَاللَّه سَمِيعٌ عَلِيمٌ » ) * اشاره به همين درخواست به

--> ( 1 ) سوره آل عمران ، آيه 26 . ( 2 ) سوره نساء ، آيه 79 .